Diyarbakır – Diyarbakır Kalesi

Dünyanın en eski ve en sağlam yapılarından biri olan Diyarbakır Surları birçok türküye, maniye, efsaneye konu olmuştur. Burçları üzerindeki görkemli kabartmaları ve kitabeleriyle Diyarbakır Kalesi dünyanın ender kalelerindendir.

Dicle Nehri’nin batı kıyısında, nehirden 100 metre kadar yükseklikteki platonun üzerinde yer alır. Diyarbakır kentinin tarihi çekirdeğini çevreleyen sur tam anlamıyla bir kale niteliğinde değildir. Buna rağmen geçmişten günümüze Diyarbakır kalesi adıyla anılagelen ve çok sayıdaki uygarlığın izlerini taşıyan önemli bir yapıdır.

Kalenin ilk kez Hurriler tarafından MÖ 3000’lerde yapılmaya başlandığı kabul ediliyor. Günümüzdeki haliyle 346 yılında, Bizans İmparatoru II. Constantinus döneminde inşa edildi ancak nüfus artışı nedeniyle 367-375 yılları arasında yıktırılarak genişletildi.

Romalılar, Bizanslılar, Abbasiler, Mervaniler, Selçuklular, İnaloğulları, Nisanoğulları, Artukoğulları, Eyyubiler, Akkoyunlular ve Osmanlılar gibi birçok uygarlık kendi dönemlerinde yeni burçlar, kitabeler ve motiflerle bu etkileyici yapıya katkı sağladılar.

KALENİN MİMARİ ÖZELLİKLERİ

Surların boyutu yaklaşık olarak 5 kilometre uzunluğunda, 10 metre yüksekliğinde ve 3-5 metre genişliğindedir. İç kısmında kalan alanın boyutları ise 1300-1700 metredir.

Gri-siyah bazalt taşları kullanılarak sur ve burçların üzerine; güneş ve yıldız simgeleri, kaplan boğa, çift başlı kartal, akrep ve at kabartmaları, silah, meyve ve takıl gibi şekiller işlenmiş.

Diyarbakır Kalesi yapı olarak iç ve dış kaleden oluşur. İç kale surları Kanuni Sultan Süleyman döneminde genişletildi ve güçlendirildi. Kanuni kitabesinin bulunduğu 4, 6, 8 köşeli burçlar günümüze kadar sağlam kalabilmeyi başarmış durumda.

Dış kale üzerinde ise 82 burç bulunuyor. Çoğunlukla 2 katlı olan bu burçlardan bazıları 3-4 katlıdır. Burçların alt katları depo ve ambar olarak üst katları ise askeri amaçlar için kullanılmıştır.

Diyarbakır surlarının demirden yapılmış gösterişli ve sağlam kapıları bulunuyor. İç kalenin kapıları Saray Kapısı, Küpeli kapısı, Oğrun Kapısı(gizli kapı) ve Fetih kapısıdır. Saray ve Küpeli kapısı şehir içine, diğer ikisi ise şehir dışına açılıyor.

Dış kalenin kapıları ise, kuzeyde Dağ kapısı, Güneyde Mardin kapısı, doğuda Yeni kapı ve batıda Urfa kapısıdır.

KALEDEKİ KİTABELER

Kitabelerin içinde en erken tarihli olanı 1088’dir. Kitabenin çevresinde iki tane boğa ve ortada oturan bir insan figürü yer almaktadır. Bu kitabede şunlar yazılıdır:

“Esirgeyen, bağışlayan Tanrı adıyla; yüce sultan, sultanların en büyüğü, Tanrı’nın topraklarının Sultanı, ülkelerinin efendisi ve halifesinin yardımcısı, dünya ve dinin hakimi, devletin büyüklüğü ve milletin lütfu, fetihler babası, Alp Arslan oğlu Melik Şah tarafından-Tanrı onun zaferlerine yardımcı olsun- mülklerin direği, devletin desteği, dinin güneşi-Tanrı günlerini ve cesaretini sürekli kılsın-Abdülmelik oğlu Ebu Ali el-Hasan’ın yüce valiliği sırasında Kadı Abdülvahid oğlu Ebu Nasr Muhammed’in eliyle Urfalı mimar Selamet oğlu Muhammed’e 481 senesinde yaptırılmıştır. Tarihi: 481 H./1088-1089 M.”

Selçuklu Sultanı Melikşah, batıdaki sur duvarı üzerine dört tane burç inşa ettirmiştir. Bu burçların üzerinde inşa tarihiyle ilgili birer de küfi kitabe yerleştirilmiştir.

“Rahman ve rahim olan Allah’ın adıyla; bunun yapılmasını Büyük Sultan, Büyük Şahların Şahı, hükümdaralar hükümdarı, din ve dünyanın yücelticisi, devletin kudreti, fetih babası, Alparslan oğlu Melikşah – Allah saltanatını devamlı kılsın-emretti. Devletin dayanağı, devletin mutemedi bereket babası, Cehir oğlu Mansur Muhammed valiliği zamanında Allah günlerini uzatsın; kadıların şerefi, büyük kadı Abdülvahid oğlu Abu nasır Muhammed vekaletiyle 485 (1092) senesinde mimar Selamet oğlu Muhammed’e yaptırılmıştır.”

Diyarbakır kalesi hem tarihi hemde yapı olarak Ülkemiz için önemli değerlerden. Olağanüstü kültürel zenginliğe sahip bu yapıyı daha iyi korumaya alıp hakkettiği değeri vermeliyiz.

KAYNAK: 100 MİMARİ ŞAHESER(MELTEM CANSEVER)

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir