KARAHANLILAR – Karahanlı Devleti ve Özellikleri

Karahanlı Devleti, 840-1212 Yılları arasında Türkistan ve Maveraünnehir’de hakimiyet kuran ilk müslüman Türk devletidir. Karluk, Çiğil, Yağma ve diğer Türk boylarından meydana gelen Karahanlılar Devleti, devrin İslam kaynaklarında El-Hakaniye, El-Haniye, Al-i Afrasiyab; başka eserlerde de, Alp-ilig Hanlar, Arslan Buğra Hanlar ünvanlarıyla anılır. Karahanlılar tabiri, batılı şarkiyatçılar tarafından, bu sülalenin Kara ünvanını çok kullanmaları nedeniyle verilmiştir.

TARİHİ VE ÖZELLİKLERİ

Karahanlı Devleti, 840 senesinde Uygur Devletinin Kırgızlar tarafından yıkılmasıyla, Orta Asya Bozkırlarında Bilge Kül Kadır Han tarafından kuruldu. Karahanlılar başlangıç dönemi ilmi yönden pek açık değildir. Kadır Han’dan sonra iki oğlundan Bazır Arslan Han, Balasagun’da Büyük Kağan olarak, kardeşi Oğulçak Kadır Han ise, Ortak Kağan olarak Taraz’da Devleti idare ettiler. Oğulçak Kadır Han, Samani Hükümdarı İsmail bin Ahmet ile devamlı mücadele halinde olmuştur.

Samaniler 883 yılında Taraz’da devleti ele geçirince , Oğulcak Kaşgar’ı merkez yapıp, Samani hakimiyetindeki bölgelere akınlara başladı. Bu akınlar sırasında Oğulçak Kadır Han’ın yeğeni Satuk, Karahanlılara sığınan Ebu Nasır adlı Samani şehzadesi veya Müslüman din adamları ile tanışarak İslam dinini kabul etti. Daha sonra Satık Buğra Han taht mücadelesini kazandı ve Karahanlı Hükümdarı olarak İslamiyet’i kabul ettiğini ilan etti. Müslüman olunca Abdülkerim adını alan Satık Buğra Han 955 senesinde vefat etti.

Yerine oğlu Musa hükümdar oldu. Onun çok kısa süren saltanatından sonra kardeşi Baytaş Arslan Han, doğu kağanı Arslan Han’ı mağlup ederek sülalenin bir kolunu ortadan kaldırdı ve Karahanlıları birleştirdi. Baytaş Arslan Han, Karahanlı ülkesinde İslamiyet’in yayılması faaliyetlerini tamamlayınca, komşu Türk boylarını hak dine deveti kendisine gaye edindi.

Baytaş’tan sonra oğlu Ebü’l-Hasan Ali hükümdar oldu. Bu dönemde devletin batı kısmını kardeşi Buğra Han Harun idare ediyordu. Buğra Han 990 senesinde İsbicab’ı zaptedip, 992 senesine Samanilerin merkezi Buhara’ya girdi. Böylece Horasan ve Maveraünnehir Karahanlıların eline geçti. Şihabüddevle ve Zahirüdda’va gibi islami ünvanlar kullanan Buğra Han, Kaşgar’a dönerken 996 yılında vefat etti. Yerine Ahmet Bin Ali geçti. Halife tarafından tanına ilk Karahanlı hükümdarı Ahmed Handır. Ahmed Han zamanında Devletin batı kısmını idare eden Nasır Bin Ali Horasan’ı elde etmek için Gazneli mahmud’un Hindistan seferinden faydalanarak iki koldan Horasan’a girdi ancak burada mağlup oldu.

Hanedan mensubu Hotan Hakimi Yusuf Kadir Han’dan yardımcı kuvvet alıp, Gaznelilere karşı askeri harekata geçti. 1006 senesi Ocak ayının beşinde, Sultan Mahmud’a mağlup oldu. Bu başarısızlık Karahanlılar arasında aile kavgalarına neden oldu. Nasır bağımsızlığını ilan etmek istedi ancak Nasır’a karşı Gazneli Mahmud’a müracaat ettiyse de Nasır bin Ali 1013 senesinde vefat etti.

DEVLETİN BÖLÜNMESİ

Karahanlı Hanedanı arasında devam eden mücadele neticesinde, 1042 yılında ülke kesin olarak ikiye ayrıldı. Nasır bin Ali oğullarından Muhammed Arslan, Karahanlık mevkiinde Büyük Kağan ve İbrahim de Tavgaç Buğra Kara Hakan ünvanını alarak Batı Karahanlı devletini meydana getirdiler. Yusuf Kadır Han’ın oğulları da Doğu Karahanlı Devletini idare ettiler.

DEVLET TEŞKİLATI:

Karahanlı Devleti, daha ilk kuruluş yıllarında tarihi Türk devlet idaresi geleneğine uygun olarak iki büyük idari kısma bölündü. Bunlardan doğuda kalan kısmın başında hakan bulunur ve her türlü idari selahiyeti elinde bulundururdu. Batı kısmını ise hakanın hükümranlığı altında, aynı aileden bir han ona bağlı olarak devleti idare ederdi. Karahanlı devlet teşkilatında bu büyük ve ortak kağanın yanında hanedana mensup 4 alt kağan ile 6 hükümdar vekili vardı. Rütbeler kademe kademe yükselme esasına göreydi. Her rütbenin değişebilen ünvanları olurdu. Türkçe ünvanların değişmesine rağmen, İslami ünvanlar değişmezdi. Hükümdar vekilleri İrken, Sagun, İnanç ünvanlarını taşırdı. Hükümdarların yanında ”yuğruş” denilen bakanlar kurulu bulunurdu. Yüksek devlet memuriyetlerinde, baş kumandana ”subaşı” maliye bakanıne ”ağıcı” saray hacibine ”tayangu” veya ‘‘bitikçi” denirdi.

ORDU:

Selçuklularda olduğu gibi başlıca dört ana bölümden meydana gelirdi. Bunlar; Saray muhafızları, Hassa ordusu, Hanedan mensupları ile Valilerin ve diğer devlet adamların kuvvetleri, devlete bağlı Türk teşekküllerine mensup kuvvetlerdi.

KÜLTÜR VE MEDENİYET:

10. Asırda İslamiyet’in kabul edilmesiyle ilk İslami Türk eserleri meydana getirdiler. Karahanlılar döneminde Türkistan ve Maveraünnehir şehirleri birer medeniyet, kültür beşiği haline geldi.

Doğu Karahanlılar döneminde Yusuf Has Hacib Kutadgu Bilig, Kaşgarlı Mahmud Divanü Lügatit-Türk, İmam-ı Ebü’l-Fütuh Abdülgafür Tarih-i Kaşgar adı ile Türk dili edebiyatı, kültürü ve tarihi için çok mühim eserler vermişlerdir.

Büyük İslam Hukukçu ve alimleri Karahanlılar zamanında yetişti. Burhaneddin Mergınanı, ŞEms-ül-Eimme Serahsi, Şems-ül-Eimme Hulvani, Ebu Zeyd Debbusi, Fahr-ül-islam Pezdevi, Sadrüşşehid, Kaşani, Ömer Nesefi, Siracüddin Üşi.

Şah-ı Türkistan denilen Ahmet Yesevi hazretleri İslam dininin göçebe Türkler arasında yayılmasına hizmet etmiş olup bugün bile; Rusya, Bulgaristan, Çin ve İran’daki Türklerin Türklüklerini ve islamlıklarını muhafa etmelerinde tesiri vardır.

Türklerin şehir hayatına geçişi Karahanlılar döneminde olduğu için şehir mimarisi bu dönemde gelişmiştir. Türkistan’da ağaç ve taş az olduğundan Karahanlılar, eserlerini umumiyetle kerpiç ve tuğladan yaparlardı.

Karahanlılar devrinde mescit, cami, külliye, kervansaray, türbe, saray, kale, köprü, hamam yapılmıştır. Camilerin sadece minareleri günümüze ulaşabilmiştir. Türk Hat sanatı Karahanlılar ile başlamıştır. Kufi, sülüs celi gibi yazı türleri ile Kur’an-ı kerim ve hadis kitapları itina ile yazılıp saklandı.

KAYNAK: Türk ve İslam Devletleri Ansiklopedisi

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir